Gemeentewapengeschiedenis

De officiële registratie van Nederlandse gemeentewapens is pas in 1816 begonnen. Dat wil niet zeggen dat ze toen pas ontstonden, maar het was wel voor het eerst dat ze opgetekend werden in een systeem; het gemeentewapenregister van de Hoge Raad van Adel. Dat was een instantie die net na het ontstaan van het nieuwe koninkrijk der Nederlanden in 1813 werd opgericht. Het was aanvankelijk de bedoeling om daar de gegevens van de door de Franse revolutie verdreven en op non-actief gestelde adel weer bij elkaar te krijgen, inclusief hun familiewapens. Al snel vond men het ook noodzakelijk dat ook de wapens van steden en dorpen, heerlijkheden, districten en corporaties daar geregistreerd werden. In 1815 ging er dan ook een brief naar alle Nederlandse (en ook Belgische, dat toen ook nog tot het koninkrijk hoorde) gemeenten met het verzoek hun wapen in te sturen. Oudewater ZurcherTegelijk konden gemeenten die geen wapen hadden (of het niet meer kenden) een nieuw ontvangen. Het aantal reacties was groot en vanaf 1816 werden tot 1819 meer dan 750 wapens bevestigd en verleend. Maar dat was nog lang niet alles wat er aan wapens in Nederland bestond. Gedurende de volgende 100 jaar werden er nog vele oude bevestigd en nieuwe bijgemaakt, omdat ook in die tijd gemeenten samengevoegd werden.
De eerste circa 1000 wapens werden allemaal door de tekenaar van de HRvA, Anthonie Zürcher, in de registers getekend en hij zorgde ook voor de wapendiploma’s die weer naar de gemeenten teruggingen. Daar kwamen ze dikwijls in de raadszaal te hangen. Omdat er gemeenten waren die het wapen op hun briefpapier wilden voeren was er een markt voor  goedkope, zwart-wit, weergaven van die in aquarel techniek geschilderde wapens. In 1862 kwam er een tweedelig werk uit, Nederlandsche gemeentwapens, bijeengebracht door W.J. baron d’Ablaing van Giessenburg en gelithografeerd (in steendruk dus...) door E. Spanier. oudewaterspanierDeze wapentekeningen, die naar de originelen van Zürcher getekend waren, werden zeer geliefd bij de gemeenten en vele ervan kwamen op briefpapier en andere uitingen van de gemeenten terecht. Soms zijn ze daar nog steeds terug te vinden. Dat kwam ook omdat er in 1896 nog een herdruk kwam van dit boek, waarin nog nieuwe wapens opgenomen werden die tussen 1862 en 1896 waren aangenomen of bevestigd. Die waren door de toenmalige wapentekenaarvan de HRvA, J.M. Lion, getekend. Ook die wapentekeningen worden nog steeds gebruikt. Tijdens de oorlog (1941-1943) kwam er nog een aangevulde herdruk van dit boek bij uitgeverij De Branding in De Bildt, met tekeningen van P. van Alff van de tussen 1896 en 1941 nieuw geregistreerde wapens.

oudewaterhagIn de nieuwe eeuw werden daarnaast door het koffiemerk HAG twee albums voor gemeente- en heerlijkheidswapens (plus die van waterschappen) uitgebracht, waarin je de bij de koffie te sparen plaatjes van die wapens kon plakken. Ze waren in zijn geheel eigen stijl getekend door S.G. van der Laars. Hij gebruikte een op de Hollandse Renaissance gebaseerde vorngeving, zodat de wapens er eigenlijk zeventiende-eeuws uitzagen en ook een beetje Jugendstil-achtig. Toch werd die stijl heel geliefd en de plaatjes uit de HAG albums worden dan ook tot nu toe gebruikt in Wikipedia.
Toch deden de litho’s van Spanier nog steeds de ronde. In de Prisma pocket De gemeentewapens van Nederland van Klaas Sierksma uit 1960 kwamen ze nog voor, naast de tekeningen van Lion, Van Alff, overgenomen uit de Branding editie,  en de in 1945 begonnen wapentekenaar bij de HRvA, J.P. van der Drift. Door de goedkope uitgave en de strict alfabetische indeling, die het opzoeken van het wapen makkelijker maakte, is dit een zeer geliefd boekje geworden, dat tot 1968 twee herdrukken beleefde.
oudewaterdruif
Inmiddels had C. Druif, een Westfriese decoratieschilder, in het Schildersblad, gedurende de jaren rond 1960 een grote serie gemeentewapens in zijn eigen stijl, in zwart wit, gepubliceerd ten behoeve van zijn collega’s. In 1965 bracht hij die uit in een boek dat hij, niet onverwacht, Nederlandse gemeentwapens noemde. Hoewel je nog wel eens ovenames uit dit boek tegenkomt, zijn ze toch veel zeldzamer dan die van de hierboven genoemde kunstenaars. De heer Van der Drift tekende intussen de nieuwe series van wapens voor samengevoegde gemeenten, o.a. die in Drenthe met zijn typerende door oud-burgemeester Bontekoe ontworpen wapens. Hij overleed in 1981 en ik nam zijn taak bij de HRvA over. Tot 1992 heb ik de nieuwe wapens in het register getekend en er ook enkele ontworpen. Ik heb de fusiegolven in Friesland, Limburg en Noord-Brabant voorbij zien komen, evenals de kleinere in Oost- en West-Nederland. Mijn stijl werd vanaf het begin nogal controversieel gevonden in heraldische kringen, al kreeg ik er veel waardering voor bij de gemeenten, die wel een wat modernere vormgeving wilden. Mijn achtergrond op grafisch ontwerpgebied speelde daar een grote rol bij. Hoewel veel gemeentenn overgingen naar beeldmerken (dikwijls logo’s genoemd, maar die bestaan uit tekst of letters) ontworpen door reclamebureaus, bleven vele hun oude wapens trouw. Omdat ik in 1992 stopte met heraldiek heb ik niet de gelegenheid gehad die moderne trend voort te zetten.
oudewaterhenkMijn werk bij de HRvA werd door J. Bronsema en later door P. Bultsma overgenomen. Beide hebben hun eigen stijl en waarde, maar omdat ze beide geen grafisch ontwerpers zijn, is hun werk toch altijd wat schilderachtig gebleven. Nu ik weer bij een heraldische instantie werk, het Centraal Bureau voor Genealogie, heb ik de kans aangegrepen via op de computer gemaakte digitale tekeningen mijn strakke vormgevingsprincipes weer op te pakken. Gek genoeg sluit deze moderne techniek wat expressie betreft erg aan bij de originele, middeleeuwse heraldiek, die ook sterk gestileeerd, zeer kleurig en strak van vorm was. Oordeelt u zelf op deze website hoe dat er nu dus uitziet.  U zult dan zien dat mijn stijl prima past in de moderne grafische wereld en dat hij heel goed is te combineren met digitale uitingen, zoals websites en blogs. Ook is hij rechtstreeks te gebruiken voor historische, met name middeleeuwse evenementen, omdat ik de wapens in elke middeleeuwse kunststijl kan maken. Oordeelt u zelf op de voorbeelden pagina.